Diagnoza hipogonadyzmu może budzić sporo pytań. Jedno z najczęstszych brzmi: czy hipogonadyzm jest uleczalny? Odpowiedź zależy przede wszystkim od tego, co doprowadziło do zaburzenia pracy układu hormonalnego. U części mężczyzn możliwe jest ograniczenie lub usunięcie przyczyny problemu. W innych sytuacjach konieczne jest długotrwałe leczenie, którego celem jest wyrównanie niedoboru testosteronu oraz poprawa jakości życia.

Hipogonadyzmu nie należy więc traktować jako jednego schorzenia o identycznym przebiegu u każdego pacjenta. Kluczowe znaczenie ma dokładna diagnostyka i ustalenie, czy problem dotyczy bezpośrednio jąder, czy struktur odpowiedzialnych za sterowanie ich pracą.

Co oznacza hipogonadyzm u mężczyzn?

Hipogonadyzm jest stanem związanym z niedostateczną produkcją hormonów płciowych, przede wszystkim testosteronu. Może również wpływać na produkcję plemników i tym samym na płodność.

Objawy bywają niespecyficzne. Do najczęściej zgłaszanych należą:

• obniżenie libido,
• problemy z erekcją,
• przewlekłe zmęczenie,
• spadek siły i masy mięśniowej,
• pogorszenie samopoczucia,
• trudności z koncentracją,
• problemy z płodnością,
• zmniejszenie owłosienia ciała.

Wystąpienie takich dolegliwości nie oznacza jednak automatycznie hipogonadyzmu. Rozpoznanie powinno opierać się zarówno na objawach, jak i na powtarzalnie obniżonych wynikach badań hormonalnych. Endocrine Society podkreśla, że sama obecność objawów lub pojedynczy niski wynik testosteronu nie wystarczają do postawienia diagnozy.

Czy hipogonadyzm jest uleczalny w każdym przypadku?

Nie. To, czy hipogonadyzm jest uleczalny całkowicie, zależy przede wszystkim od jego przyczyny.

Jeżeli zaburzenie jest związane z czynnikiem odwracalnym, poprawa funkcjonowania układu hormonalnego może być możliwa po jego usunięciu lub ograniczeniu. Przykładowo u części mężczyzn niedobór testosteronu może współwystępować z otyłością, zaburzeniami snu, chorobami przewlekłymi czy stosowaniem określonych leków. Niektóre z takich przyczyn mogą być przynajmniej częściowo odwracalne.

Inaczej jest w przypadku trwałego uszkodzenia jąder, części chorób genetycznych lub innych nieodwracalnych zaburzeń. Wtedy nie zawsze można mówić o całkowitym wyleczeniu. Możliwe jest natomiast leczenie niedoboru hormonalnego i ograniczanie jego skutków.

Hipogonadyzm pierwotny i wtórny – dlaczego ma to znaczenie?

W diagnostyce wyróżnia się przede wszystkim hipogonadyzm pierwotny i wtórny.

W hipogonadyzmie pierwotnym problem znajduje się bezpośrednio w jądrach. Mimo prawidłowych sygnałów hormonalnych nie produkują one wystarczającej ilości testosteronu.

W hipogonadyzmie wtórnym, określanym także jako centralny, zaburzenia dotyczą podwzgórza lub przysadki mózgowej. Są to struktury odpowiedzialne za wydzielanie hormonów kontrolujących pracę jąder.

Rozróżnienie tych dwóch postaci jest istotne dla dalszego leczenia. W tym celu lekarz może oznaczyć m.in. poziomy LH i FSH, a w określonych sytuacjach także prolaktyny oraz innych hormonów.

Czy niski testosteron można podnieść?

Jeżeli niedobór testosteronu został prawidłowo potwierdzony, lekarz może rozważyć odpowiednie leczenie. Jedną z możliwości jest terapia zastępcza testosteronem, określana skrótem TRT.

Jej zadaniem nie jest jednak automatyczne „wyleczenie” przyczyny hipogonadyzmu. Dostarczany z zewnątrz testosteron pozwala uzupełniać niedobór hormonu i może prowadzić do zmniejszenia związanych z nim objawów.

Według zaleceń Endocrine Society terapia testosteronem może być stosowana u mężczyzn z potwierdzonym hipogonadyzmem w celu poprawy objawów niedoboru androgenów. Leczenie wymaga jednak wcześniejszej kwalifikacji oraz późniejszego monitorowania.

Leczenie hipogonadyzmu a płodność

Jest to jeden z najważniejszych aspektów, o których powinien wiedzieć mężczyzna planujący leczenie.

Podawanie testosteronu z zewnątrz może zahamować wydzielanie hormonów odpowiedzialnych za stymulowanie jąder i w konsekwencji ograniczać produkcję plemników. Z tego powodu terapia testosteronem nie powinna być rutynowo stosowana u mężczyzn, którzy aktualnie planują ojcostwo lub chcą zachować płodność w najbliższej przyszłości.

W takiej sytuacji lekarz może rozważyć inne sposoby postępowania, zależnie od rodzaju hipogonadyzmu i jego przyczyny.

Dlatego plany dotyczące posiadania dzieci powinny być omówione z lekarzem jeszcze przed rozpoczęciem terapii hormonalnej.

Czy zmiana stylu życia może pomóc?

U części pacjentów – tak, szczególnie jeżeli niski poziom testosteronu współistnieje z nadwagą lub otyłością, niewystarczającą aktywnością fizyczną czy niektórymi chorobami metabolicznymi.

Redukcja nadmiernej masy ciała, regularna aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu i leczenie chorób współistniejących mogą korzystnie wpływać na ogólny stan zdrowia oraz gospodarkę hormonalną.

Nie oznacza to jednak, że każdy hipogonadyzm można wyleczyć poprzez zmianę diety czy ćwiczenia. W przypadku trwałego uszkodzenia jąder lub zaburzeń funkcjonowania przysadki takie działania nie zastąpią leczenia przyczynowego lub hormonalnego.

Jak długo trwa leczenie hipogonadyzmu?

Nie można określić jednego czasu leczenia dla wszystkich pacjentów.

Jeżeli uda się usunąć odwracalną przyczynę zaburzenia, terapia może mieć charakter czasowy. W przypadku trwałego niedoboru testosteronu leczenie może być prowadzone długoterminowo.

Pacjent powinien pozostawać pod kontrolą lekarza, szczególnie jeśli stosowana jest terapia zastępcza testosteronem. Konieczna jest wówczas ocena skuteczności leczenia, występowania działań niepożądanych oraz wyników badań kontrolnych.

Od czego zacząć, gdy podejrzewamy hipogonadyzm?

Pierwszym krokiem nie powinno być samodzielne przyjmowanie testosteronu ani suplementów reklamowanych jako preparaty podnoszące jego poziom. Znacznie ważniejsze jest ustalenie, czy niedobór rzeczywiście występuje i co jest jego przyczyną.

W przypadku objawów mogących wskazywać na zaburzenia hormonalne lub problemów z płodnością pomocna może być konsultacja specjalistyczna. W ramach andrologii możliwa jest ocena zdrowia hormonalnego i rozrodczego mężczyzny oraz zaplanowanie dalszej diagnostyki odpowiednio do zgłaszanych dolegliwości.

Czy hipogonadyzm oznacza konieczność leczenia przez całe życie?

Nie zawsze. Jeżeli przyczyna zaburzenia jest odwracalna, po jej wyeliminowaniu poziom hormonów może ulec poprawie. W przypadku trwałych zaburzeń produkcji testosteronu konieczne może być natomiast leczenie długoterminowe.

Najważniejsze jest więc nie tylko pytanie czy hipogonadyzm jest uleczalny, ale również ustalenie, jaki rodzaj hipogonadyzmu występuje u konkretnego mężczyzny. Dopiero na tej podstawie można ocenić rokowanie i dobrać odpowiednie postępowanie.

FAQ – hipogonadyzm i możliwości leczenia

Czy hipogonadyzm może minąć samoistnie?

Zależy to od jego przyczyny. Niektóre zaburzenia mogą mieć charakter przejściowy lub wynikać z odwracalnych czynników. Trwałe uszkodzenie jąder lub niektóre zaburzenia genetyczne zazwyczaj wymagają jednak długoterminowego postępowania.

Czy terapia testosteronem leczy przyczynę hipogonadyzmu?

Nie zawsze. Terapia testosteronem przede wszystkim uzupełnia niedobór hormonu i pomaga ograniczać jego objawy. Jeżeli możliwe jest leczenie przyczyny hipogonadyzmu, lekarz powinien uwzględnić je w planie postępowania.

Czy można mieć dzieci przy hipogonadyzmie?

Hipogonadyzm może utrudniać płodność, ale nie zawsze oznacza bezpłodność. Wiele zależy od jego rodzaju i przyczyny. U mężczyzn planujących ojcostwo szczególnie ważny jest odpowiedni dobór terapii, ponieważ testosteron podawany z zewnątrz może ograniczać produkcję plemników.

Czy jeden niski wynik testosteronu oznacza hipogonadyzm?

Nie. Rozpoznanie wymaga występowania odpowiednich objawów oraz potwierdzenia obniżonego poziomu testosteronu. Zazwyczaj wykonuje się powtórne badanie porannego stężenia testosteronu, a następnie – jeśli jest to potrzebne – rozszerza diagnostykę hormonalną.

Tekst Partnera